Camille PAGLIA Cinsel Kimlikler (Nefertiti'den Emily Dickinson'a Sanat ve Dekadans )* adlı kitabının Apollon ve Dionysos bölümünde, antik Yunan'daki travestiliği yorumluyor:

Apollon'nun hasmı ve rakibi olan Dionysos, Zeus'un oğlu olduğu halde Homeros'un Olympos tanrıları arasında yer almaz. Apollonik Olymposluların göz-tanrısı olduklarından bahsetmiştim. Dionysos batılı bakışın çöküşünü temsil eder. Kitonyan doğadaki Yüce Ana'nın varisi olan Dionysos, Osiris'le birlikte mistik dinin silinmeye yüz tutmuş tanrıları için de en önemlilerindendir. Ona yapılan ibadetlerden, batı kültürü üzerinde muazzam sonuçlar doğurmuş olan iki ritüel, trajedi ve Hıristiyan ayinleri ortaya çıkmıştır.

Dionysos'un iki eşeyliliği, Athena'nınki gibi aykırı bir doğumla başlar. Annesi Semele aşığından Zeus olduğunu kanıtlamasını istediğinden yıldırımla çarpılarak ölür. Zeus karnındaki çocuğu alır ve baldırına koyar, zamanı geldiğinde, onu ikinci bir doğumla bu kez baldırından doğurur. Bakkha'lar adlı oyununda Euripides, Zeus'un Dionysos'a "benim erkek döl yatağıma gir", diye seslendiğini tasavvur eder. Zeus'un suni döl yatağı, ana kültünün iğdiş edilmesinin bir sembolü olan Adonis'in yaban domuzlarının parçaladığı baldırını çağrıştırır. Zeus'un Dionysos'u doğurması, çocuğu, Freud'un annelik düşüncesinde karşılaştığı penisle özdeşleştirir. Bu paralellik Yunanca'da asma ve skrotum sözcüklerinde yapılan bir söz oyunuyla desteklenir. Asma ve skrotum, şarap tanrısı Dionysos adına Atina'da düzenlenen bir festival olan Oschophoria'da gözdeydi.

Yunanlılar, aynı zamanda ritüellerde söylenen bir şarkı olan Dionysos'un bir diğer lakabı Dithyrambos'da (di + thura = "iki kapı" ) - onun çifte doğumunu yanlış yorumlamıştır. Tanrı, biri eril, diğeri dişi olan iki kapıdan geçerek dünyaya gelir. Jane Harrison ergenlik töresiyle ilgili olarak, "İlkel insanlarda çifte doğum bir yasadır, istisna değil", der. Başka bir yerde: "Erkeğin döl yatağında doğan bebek, annesinden kendisine geçmiş olan hastalıktan kurtulur - kadın yaratımından erkek yaratımına doğru gerçekleşen bir değişim." Odysseia'nin ilk bölümünde, erkekten olma Athena'nın esinlediği Telemachus, annesine arkasını dönerek babasını aramaya başlar. Benzer şekilde İsa da yüzünü babasına dönerken, annesine herkesin içinde burun kıvırır. Erkeğin yetişkinliği anneyle olan bağın kopartılmasıyla gerçekleşir. Oysa Dionysos bağlılığı tersine çevirir. O, annesinin giysilerini giyerek, kadınların arasında gezinerek annesinin oğlu olarak kalmayı tercih eder.

Dionysos'ın travestiliği Athena'nınkinden daha gelişkindir. Kadınsı robuna erkeğin zırhını ilave etse de, sakalı dışında erkeksi bir yanı yoktur. Arkaik vazolarda onu kadınsı robu, safran peçesi ve saç filesiyle görürüz. Bassareus adı, kadınların giydiği tilki derisinden harmani anlamına gelen Trakya'ya özgü basara sözcüğünden gelir.Düzmece Erkek anlamına gelen Pseudanor adıyla da bilinir. Yunan kültünde ritüel travestilik oldukça yaygındı. Oschophoria festivalini yöneten iki delikanlı genç kız kılığına bürünürdü. Dionysos'un ritüel dansçıları, Ithyphallos karşıt cinsin kılığında görünürlerdi. Argos'ta Afrodit adına düzenlenen Hybristika ve Hysteria festivalinde erkekler kadınların kullandığı peçeleri takarlar, kadınlar da erkek kılığına girerdi. Samos'taki Hera adına düzenlenen festivalde erkekler kadın robu giyer ve kendilerini kolye, bilezik ve altından saç filesiyle süslerlerdi. Kos'ta düğün gecesinde damada kadın robu gidirilirdi. Sparta'da saçı tıraş edilmiş gelin, erkeğe özgü aksesuarlar takar, erkek botları giyerdi. Argos'taysa geline yapma sakal takılırdı.

Birçok Yunan kahramanlık destanında travesti motiflere rastlanır. Amazon Omphale taarafından tutsak alınan muazzam derecede erkeksi Herkül, kadın kıyafeti giymeye ve yün eğirmeye zorlanır. Bu hikaye rahibinin kadın giysileri içinde görüldüğü Kos'taki herkül kültünde yeniden gündeme gelir. Atina'ya gelen genç Thesus kız zannedilir ve bir grup köylünün alay konusu olur. Zaman konuya yaklaşımlarda hiçbir farklılık yaratmıyor! Kahramana cevap çatıdan fırlatılan at arabası olur. Yunanlı savaşçıların en maharetlisi Achilles kariyerine kadın kılığında başlar. İlk olarak ortaya çıkışı, Odysseus'un onu Skyros'ta kadınların arasında bulmasıyla olur. Bu hikaye, ilkel kabilelerde, bir grup erkeğin, kadınların evlerini basıp, erkek çocuklarını kaçırdıklarını bir çeşit yetişkinliğe kabul edilme töresini hatırlatır. Polygnotus Akropolis'in Propyleası'nda travesti Achilles'in tasvirini yapmış, Euripides ise konuyla ilgili olarak, günümüze ulaşamayan oyunu The Scyrians'ı yazmıştır.

Ritüel travestilik, zaman zaman kadın egemenliğinin konu edildiği bir dramadır. İster gece klüplerinde ister yatak odasında olsun, tüm kadın taklitlerinde dinsel bir anlam saklıdır. Erkek kılığına giren bir kadının erkekten çaldığı yalnızca toplumsal güçtür. Oysa kadın giysileri içindeki bir erkek Tanrı'yı arıyordur. Aynasının karşısında yatak odası ritüelini yerine getiren ve annesini seyreden erkek aslında onu anıtsallaştırır. Anneler ve babalar ayrı dünyaların insanlarıdır. Babalık kısa sürse de, annelik uzun bir zaman dilimini kapsar; çünkü toprak yeşilden, kahverengiye ve tekrar yeşile dönen, mütemadiyen değişen kostümüyle bir annedir. Kutsal Kitap'ta, Asya'ya özgü annelik kültlerinin getirdiği bir yük olduğu düşünülen travestilik yerden yere vurulur. Rio Karnavalı, New Orleans'ta Mardi Grass, Philadelphia'da Yılbaşı kutlamaları ve birçok yerdeki Cadılar bayramında düzenlenen kıyafet baloları, geceleyin hayaletleri uzak tutmak için ölülerin taklit edildiği birer şeytan kovma etkinlikleridir. Eski çağlardaki travestilik benzer şekilde teskin edici olabilir. Bizim kültürümüzde cinsel anlamda grotesk olan ya da suç unsuru taşıyan şeyler başka yerlerde sembolik anlamlarla yüklüdür. Frazer Yeni Gine'deki bir göreneği örnek verir: Orada katledilen erkeğin cinsel organları yaşlı kadınlar, öldürülen kadının cinsel organlarıysa yaşlı erkekler tarafından yenilirdi. "Belki de buradaki amaç tehlikeli olduğu düşünülen hayaleti savuşturmak ve onu cinsiyetsizleştirmektir." İlkel yaşamda cinsellik din, din de cinsellik demekti. Hıristiyanlık cinselliğin bu ritüel gösterisini hiçbir zaman tam anlamıyla ortadan kaldıramamıştır.

* Camille PAGLIA Cinsel Kimlikler (Nefertiti'den Emily Dickinson'a Sanat ve Dekadans)